"Polityka ONZ dotycząca misji pokojowych"
wystapienie p. Colin Glennie,
Koordynatora Systemu ONZ w Polsce

na konferencji naukowej
"50 lat udziału Polski w operacjach pokojowych i humanitarnych"
Zamek Królewski, 16 stycznia 2004 r.

Czuję się zaszczycony mogąc wypowiedzieć się na temat polityki ONZ dotyczącej misji pokojowych w pięćdziesiątą rocznicę udziału Polski w pierwszej misji pokojowej. W październiku ubiegłego roku miałem również zaszczyt przekazania przesłania Sekretarza Generalnego ONZ, Kofi Annana, upamiętniającego trzydziestolecie udziału Polski w misjach pokojowych ONZ. Sekretarz Generalny złożył wówczas szczególny hołd czterdziestu pięciu mężnym Polakom, którzy oddali swe życie za sprawę pokoju.

Czym są misje pokojowe?

Misje pokojowe ONZ są instrumentem, dzięki któremu społeczność międzynarodowa promuje ustanawianie zrównoważonego pokoju wszędzie tam, gdzie istnieje zagrożenie wybuchem konfliktu lub tam, gdzie konflikt właśnie zażegnano. Utrzymywanie pokoju służy najczęściej wzmacnianiu delikatnego procesu pokojowego następującego po konflikcie.

Zgodnie z Kartą NZ, składająca się z piętnastu członków Rada Bezpieczeństwa ONZ może podjąć wspólne działania w celu utrzymania pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego. Karta NZ przewiduje, że w celu utrzymywania pokoju i bezpieczeństwa na świecie wszystkie państwa członkowskie ONZ winny użyczyć Radzie Bezpieczeństwa niezbędnych sił zbrojnych i infrastruktury. Pierwszą misją pokojową była powołana w 1948 roku na Bliskim Wschodzie Organizacja NZ ds. Nadzorowania Rozejmu (UNTSO), która działa po dzień dzisiejszy. Od tamtej pory zostało utworzonych pięćdziesiąt sześć operacji pokojowych ONZ. Od 1988 roku powołano czterdzieści trzy misje, z czego czternaście wciąż trwa.

Początkowo misje pokojowe były środkiem rozwiązywania konfliktów międzypaństwowych poprzez rozmieszczenie nieuzbrojonego lub lekko uzbrojonego personelu wojskowego ONZ pomiędzy siłami zbrojnymi zwaśnionych państw. Najpierw dochodziło do zawieszenia broni, a następnie strony konfliktu wyrażały zgodę na rozlokowanie sił ONZ.

Koniec zimnej wojny doprowadził do ważnych zmian w charakterze misji pokojowych ONZ. W nowym duchu współpracy tworzono nowocześniejsze i liczniejsze misje wdrażające kompleksowe porozumienia pokojowe między byłymi uczestnikami wojny domowej.

Obecnie misje pokojowe wpisują się w nurt międzynarodowych dążeń wspierających odbudowę państw dotkniętych konfliktami oraz wolne i uczciwe wybory czy referenda. Uczestnicy misji pokojowych zajmują się szkoleniami i restrukturyzacją miejscowych sił policyjnych, rozminowywaniem, przeprowadzaniem wyborów, udzielaniem pomocy dla uchodźców, monitorowaniem przestrzegania praw człowieka. Nadzorują struktury rządowe oraz demobilizację, reintegrują kombatantów, promują tworzenie demokratycznych instytucji i rozwój gospodarczy. W szczytowym roku 1993, w misjach pokojowych ONZ brało udział 70 000 żołnierzy.

Jakie są podstawy prawne misji pokojowych ONZ?

Karta NZ nakłada na Radę Bezpieczeństwa ONZ podstawowy obowiązek utrzymywania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. To właśnie Rada powołuje misje pokojowe oraz określa ich charakter. Nadaje misjom mandat zawierający określone zadania.

Po przyznaniu przez Radę Bezpieczeństwa mandatu, dalsze kierownictwo nad zarządzaniem misją pokojową przejmuje Sekretarz Generalny ONZ, który również składa Radzie raporty o przebiegu misji. Większość dużych misji kierowanych jest przez Specjalnego Przedstawiciela wyznaczonego przez Sekretarza Generalnego. Wspiera je utworzony w 1992 roku Departament Misji Pokojowych ONZ (DPKO).

Większość wojsk biorących udział w misjach pozostaje pod dowództwem własnego kraju. Jedynie najwyżsi rangą żołnierze służący w misjach ONZ są zatrudnieni bezpośrednio przez ONZ. Pełniąc służbę odpowiadają oni przed Dowódcą Sił Zbrojnych misji, a poprzez niego - przed Specjalnym Przedstawicielem Sekretarza Generalnego. Jednakże decyzja, czy wysłać, czy też wycofać siły pokojowe pozostaje w gestii rządu, który je zgłosił; rząd ten jest również odpowiedzialny za ich pobory, jak i kwestie dyscyplinarne i personalne.

Skąd pochodzi personel?

Od 1948 r. niemal 130 krajów wysłało personel wojskowy i cywilny na operacje pokojowe. Według danych na dzień 30 kwietnia 2003 r. 37 000 osób w tym 30 000 żołnierzy, 5 000 policjantów i 1 500 obserwatorów wojskowych pochodziło z 89 krajów. Z tego 3 323 osób pochodziło z 15 krajów Unii Europejskiej, a jedynie 558 ze Stanów Zjednoczonych.

Choć obecnie aż 89 państw członkowskich ONZ uczestniczy w misjach pokojowych, to najwięcej oddziałów dostarczają kraje rozwijające się. Dlatego udział Polski jest tak ważny i stanowi przykład dla bardziej rozwiniętych krajów świata. Obecnie Polska wnosi największy wkład spośród 25 państw powiększonej Unii Europejskiej, plasując się na czternastym miejscu na świecie.

Koszty utrzymania misji pokojowych są niewielkie w porównaniu z kosztami konfliktu i jego następstw w postaci ofiar ludzkich i majątku. W 2002 r. misje pokojowe ONZ kosztowały ok. 2,6 mld dolarów, natomiast w 2001 r. rządy na całym świecie wydały ponad 800 mld dolarów na zbrojenia.

Jakie są aktualne wyzwania dla utrzymania misji pokojowych ONZ?

Na sukces operacji pokojowych ONZ ma wpływ wiele czynników. Na pewno społeczność międzynarodowa dobrze zdiagnozowała problem, nim zaleciła misje pokojowe jako lekarstwo. Wszystkie strony lub większość stron konfliktu musi wyrazić chęć zakończenia walki: najpierw musi zaistnieć pokój, który można by utrzymać. Najważniejsze strony konfliktu muszą zgodzić się na pomoc niesioną przez ONZ w celu rozwiązania sporu. Członkowie Rady Bezpieczeństwa muszą osiągnąć porozumienie w sprawie pożądanego wyniku operacji, jasno określić mandat misji, który umożliwi szybkie rozmieszczenie wojsk. Misje pokojowe muszą stać się częścią ogólnej strategii służącej rozwiązaniu konfliktów. Wymaga to równoległego prowadzania działań politycznych, gospodarczych, rozwojowych, a także humanitarnych, jak i tych związanych z przestrzeganiem praw człowieka. Polityczną i gospodarczą uwagą powinien być objęty cały region, tak by proces osiągania pokoju w jednym państwie nie został osłabiony przez problemy państw sąsiednich. Działania społeczności międzynarodowej w celu utrzymania pokoju powinny być prowadzone zgodnie z jednym ustalonym kierunkiem. Prawdziwy pokój wymaga czasu, tworzenie możliwości narodowych wymaga czasu, także odbudowa zaufania wymaga czasu. Międzynarodowi uczestnicy misji pokojowych, pracując w ONZ lub dla ONZ, wykonują powierzone im przez państwa członkowskie zadania w sposób profesjonalny, kompetentny i uczciwy.

Podsumowując - jestem pewien, że Rząd Polski pozostanie zaangażowany w misje pokojowe ONZ, mimo wielu wymagań stawianych polskim siłom zbrojnym. Tak oto Polska poprowadzi i zmobilizuje bogatsze kraje świata do zwiększenia udziału wysoko wykwalifikowanych i dobrze wyposażonych oddziałów zbrojnych oraz personelu cywilnego.

Dziękuję Państwu.