Misje Pokojowe ONZ

Nowe wyzwania

Najczęściej zadawane pytania

1. Co to jest działanie na rzecz utrzymywania pokoju?
   
2. Jak rozwijała się działalność na rzecz pokoju?
   
3. Co zrobiła Organizacja Narodów Zjednoczonych w celu zreformowania działań pokojowych od lat 90-tych?
   
4. Jakie wyzwania stoją obecnie przed skutecznym utrzymywaniem pokoju?
   
5. Kto decyduje o rozpoczęciu misji pokojowej ONZ i kto nią dowodzi?
   
6. Ile to kosztuje?
   
7. Jak są wynagradzani uczestnicy misji pokojowych?
   
8. Kto dostarcza personel?
   
9. Czy uczestnicy misji pokojowych ONZ mogą używać siły?
   
10. Jak ONZ współpracuje z innymi organizacjami pokojowymi zapewniającymi bezpieczeństwo?
    
11. Co robi się w kwestii HIV/AIDS podczas misji pokojowych ONZ?
    
12. Co robi się w kwestii handlu żywym towarem na obszarach misji pokojowych?
    
13. Co robi ONZ, aby zwiększyć udział kobiet w misjach pokojowych?
    
14. Dlaczego kraje powinny wysyłać oddziały do misji pokojowych ONZ?
    
15. Jakie są obecne najbardziej udane pokojowe operacje ONZ?
    
16. Dlaczego konieczne są misje pokojowe ONZ?
    
17. 35 krajów mających największy udział w operacjach pokojowych ONZ
    (stan na 31 marca, 2004 r.)
    
18. Trwające operacje pokojowe Narodów Zjednoczonych
    
    

Misje pokojowe stoją w obliczu wyjątkowego wyzwania. Liczba operacji osiąga rekordowy poziom, a rozmieszczanie oddziałów obejmuje coraz to nowe rejony świata, w związku z czym stale rośnie potrzeba rekrutacji coraz większej liczby cywilnych specjalistów. W połowie 2004 roku Rada Bezpieczeństwa ONZ stanęła w obliczu perspektywy utworzenia bądź rozbudowy misji pokojowych na niespotykaną wcześniej skalę. Wówczas Departament Operacji Pokojowych ONZ zarządzał siedemnastoma operacjami terenowymi, w tym szesnastoma operacjami pokojowymi i jedną misją polityczną. Ponadto, możliwa była operacja w Sudanie. Planowanie potencjalnych misji w innych rejonach także wymagało uwagi Departamentu. ONZ stale poprawia swoją zdolność wspierania misji pokojowych i planowania nowych. Jednakże, te gwałtownie zwiększające się wymogi jak nigdy przedtem będą sprawdzianem dla zdolności ONZ do prowadzenia misji pokojowych. Co więcej, trzeba będzie sięgnąć do znacznych dodatkowych zasobów, jeżeli te wymogi mają być spełnione. Następujące pytania i odpowiedzi opisują działania ONZ w celu utrzymywania pokoju w 2004.

1. Co to jest działanie na rzecz utrzymywania pokoju?

Misje pokojowe są sposobem pomocy krajom dotkniętym konfliktem poprzez stwarzanie warunków do trwałego pokoju. Uczestnicy misji pokojowych ONZ - personel wojskowy i policyjny oraz cywilny z wielu krajów - nadzorują i obserwują przebieg procesów pokojowych, które pojawiają się po zakończeniu konfliktów oraz pomagają ich byłym uczestnikom we wprowadzaniu w życie uzgodnień pokojowych, które podpisali. Tego typu pomoc przybiera różne formy i obejmuje m.in. środki mające na celu obudowę zaufania, wprowadzanie ustaleń dotyczących podziału władzy, pomoc w przeprowadzaniu wyborów, umacnianie rządów prawa oraz ekonomiczny i społeczny rozwój.

Karta Narodów Zjednoczonych nadaje Radzie Bezpieczeństwa ONZ moc prawną oraz czyni ją odpowiedzialną za podejmowanie wspólnych działań w celu utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa. Dlatego też, społeczność międzynarodowa oczekuje, że Rada Bezpieczeństwa zezwoli na przeprowadzenie operacji w celu utrzymania pokoju. Większość tych operacji jest tworzona i wprowadzona w życie przez samą ONZ. Biorą w nich udział oddziały służące pod dowództwem operacyjnym ONZ. W innych przypadkach, w których bezpośrednie zaangażowanie tej organizacji nie jest uważane za właściwe lub wykonalne, Rada Bezpieczeństwa upoważnia regionalne organizacje takie jak NATO, Wspólnota Gospodarcza Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS) lub koalicje krajów pragnących zaprowadzić pokój lub wprowadzić działania umacniające pokój.

2. Jak rozwijała się działalność na rzecz pokoju?

Od tradycyjnego utrzymywania pokoju.....

Działalność ONZ na rzecz utrzymania pokoju rozwinęła się początkowo podczas ery Zimnej Wojny jako środek do rozwiązywania konfliktów pomiędzy państwami poprzez rozmieszczanie między siłami zbrojnymi wcześniej walczących stron, nieuzbrojonych albo lekko uzbrojonych oddziałów militarnych z wielu krajów pod dowództwem ONZ. Poszczególne misje mogły być powoływane wówczas gdy główne mocarstwa wyznaczyły Narodom Zjednoczonym zadanie zakończenia konfliktów, które zagrażały regionalnej stabilności oraz międzynarodowemu pokojowi i bezpieczeństwu (wliczając w to wiele tzw. wojen z pełnomocnictwa, toczonych przez państwa kontrolowane przez supermocarstwa). Uczestnicy misji pokojowych nie mogli odpowiadać ogniem na ogień. Z reguły rozmieszczano ich po zawieszaniu broni w rejonie, na który zgodziły się strony konfliktu. Oddziały ONZ dokonywały obserwacji na miejscu i w sposób bezstronny raportowały jak przebiega zawieszenie broni, wycofanie wojsk albo wprowadzanie w życie innych elementów traktatu pokojowego. Dzięki temu zaistniała możliwość prowadzenia działań dyplomatycznych w celu zbadania przyczyn konfliktu.

... do wielowymiarowego utrzymywania pokoju

Koniec Zimnej Wojny doprowadził do radykalnej zmiany w sposobie prowadzenia misji ONZ i wielostronnych działań na rzecz utrzymania pokoju. W nowym duchu współpracy Rada Bezpieczeństwa ustanowiła większe i bardziej złożone misje, pomocne we wprowadzaniu w życie szeroko zakrojonych traktatów pokojowych pomiędzy uczestnikami wewnątrzpaństwowych konfliktów. Ponadto, działania na rzecz utrzymywania pokoju zaczęły obejmować coraz więcej czynników pozamilitarnych. W 1992 roku został utworzony Departament Operacji Pokojowych ONZ aby zaspokoić zwiększone zapotrzebowania na skomplikowane misje.

Nowe operacje kończyły się na ogół powodzeniem. Przykładowo w Salwadorze i Mozambiku dzięki misjom pokojowym ONZ doprowadzono do samopodtrzymującego się pokoju. Niektóre działania nie powiodły się, być może w rezultacie zbyt optymistycznej oceny tego, co Narody Zjednoczone mogły osiągnąć. W trakcie złożonych misji w Kambodży i Mozambiku, Rada Bezpieczeństwa wysłała oddziały pokojowe do stref konfliktowych takich jak Somalia, gdzie nie doprowadzono ani do zawieszenia broni, ani do zgody pomiędzy wszystkimi stronami konfliktu. Stan liczebny misji nie był wystarczający do administrowania tymi terytoriami. Brak było też poparcia politycznego. Niepowodzenia te - najbardziej widoczne w Srebrenicy (Bośnia i Hercegowina) w 1995 roku, oraz ludobójstwo w Rwandzie w 1994 roku - doprowadziły do zmniejszenia rozmiarów i zweryfikowania sposobu prowadzenia misji pokojowych ONZ.

3. Co zrobiła Organizacja Narodów Zjednoczonych w celu zreformowania działań pokojowych od lat 90-tych?

W roku 1999 Sekretarz Generalny ONZ Kofi Annan doszedł do wniosku, iż konieczna jest reforma misji pokojowych ONZ. Dokonał pełnej oceny wydarzeń, które doprowadziły do porażki w Srebrenicy oraz zlecił przeprowadzenie niezależnego śledztwa w sprawie działań ONZ podczas ludobójstwa w Rwandzie w 1994 roku. Ocena ta uwydatniła potrzebę poprawy zdolności ONZ do prowadzenia tego typu operacji, a zwłaszcza do zapewnienia szybkiego reagowania oraz nadzoru terytorium zgodnie z ustalonym potrzebom na miejscu konfliktu. Operacjom pokojowym ONZ potrzebne były jasne reguły zatrudnienia; lepsza koordynacja pomiędzy Sekretariatem ONZ w Nowym Jorku i jej agendami podczas planowania i rozmieszczana sił pokojowych oraz zacieśnienie współpracy pomiędzy ONZ i organizacjami regionalnymi. Narody Zjednoczone musiały także zwiększyć wysiłki w celu ochrony ludności cywilnej podczas konfliktów.

Mniej więcej w tym samym czasie rozmiar i zasięg zapotrzebowania na interwencje ONZ zaczęły ponownie wzrastać: cele misji zostały rozszerzone o pomoc w zaprowadzaniu rządów prawa, odbudowie administracji cywilnej i troskę o rozwój gospodarczy oraz prawa człowieka. W 1999 roku misje pokojowe ONZ zostały obarczone zadaniem stworzenia tymczasowej administracji w Timorze Wschodnim w celu przygotowania drogi do niepodległości. W tym samym roku podjęły się one zadania utworzenia tymczasowej administracji w Kosowie po zakończeniu nalotów NATO na Republikę Federalną Jugosławii. W latach 1999 i 2000 Rada Bezpieczeństwa podjęła decyzję o utworzeniu trzech nowych misji pokojowych w Afryce (w Sierra Leone, Demokratycznej Republice Kongo, oraz w Erytrei i Etiopii).

Raport na temat operacji pokojowych tzw. ,,Brahimi Report"

W marcu 2000 rok, Sekretarz Generalny zwrócił się do zespołu międzynarodowych ekspertów, któremu przewodził jego wieloletni doradca Lakhdar Brahimi (były minister spraw zagranicznych Algierii) o zbadanie operacji pokojowych ONZ i określenie gdzie i kiedy mogłyby być one najbardziej skuteczne oraz w jaki sposób można je ulepszyć.

Raport¹ Panelu NZ ds. Operacji Pokojowych - znany jako ,,Brahimi Report" - przedstawił jasne wytyczne dotyczące minimalnych wymagań jakie trzeba spełnić, żeby stworzyć skuteczne misje pokojowe ONZ. Wytyczne uwzględniały jasno określone pełnomocnictwo do sprawowania nadzoru nad konkretnym terytorium, zgodę stron uczestniczących w konflikcie na przeprowadzenie operacji oraz należyte środki.

W wyniku raportu Narody Zjednoczone oraz państwa członkowskie zaczęły podejmować kroki w celu ulepszenia działań w misjach. Departament Operacji Pokojowych ONZ (DPKO) został upoważniony do zwiększenia liczby pracowników w Kwaterze Głównej, tak, aby wspomóc misje w terenie. DPKO rozwinął także biura doradców wojskowych oraz policyjnych. Powołano także jednostkę ,,Peacekeeping Best Practices Unit", która zajmuje się analizą zdobytych doświadczeń oraz doradztwem w sprawach związanych z udziałem kobiet w misjach; sposobem postępowania uczestników misji pokojowych; planowaniem programów rozbrojenia, demobilizacji i reintegracji; rządami prawa oraz temu podobnymi sprawami. Zostały utworzone mechanizmy finansowe, zapewniające środki do rozpoczęcia nowych misji, przed uzyskaniem mandatu, a baza logistyczna DPKO w Brindisi (Włochy) otrzymała fundusze na zakup strategicznego wyposażenia. Odbywające się szkolenia zostały wzbogacone o dodatkową umiejętność szybkiego reagowania.

DPKO zreorganizował System Szybkiego Rozmieszczenia ONZ (UNSAS) czyli zestawienie środków posiadanych przez państwa członkowskie, takich jak wyspecjalizowany personel wojskowy i policyjny, materiały i wyposażenie niezbędne do realizacji operacji pokojowych. Nowy UNSAS umożliwia teraz udostępnienie sił w ciągu pierwszych 30 - 90 dni nowej operacji. Podjęto także wysiłki w celu uzyskania jasnych i realistycznych mandatów od Rady Bezpieczeństwa

4. Jakie wyzwania stoją obecnie przed skutecznym utrzymywaniem pokoju?

Wyzwania, którym stawiają czoło misje pokojowe ONZ w 2004 roku są ogromne. Przykładowo w Demokratycznej Republice Kongo ONZ wspiera rząd tymczasowy w wielkim kraju z minimalną infrastrukturą i małą spójnością narodową. Przygotowuje Kosowo oraz zaangażowane strony do rozmów na temat ostatecznego statusu. Rozbudowuje misję w Liberii oraz zajmuje się zmniejszaniem operacji w Timor-Leste i Sierra Leone. W tym samym czasie wybuchły nowe konflikty i podpisano nowe traktaty pokojowe. Podczas gdy kilka największych światowych potęg militarnych jest bardzo zaangażowanych - głównie w Iraku i Afganistanie - kraje rozwijające się, które są wśród dziesiątki najbardziej aktywnych uczestników operacji pokojowych mają ograniczone środki.

Na początku roku 2004, Departament Operacji Pokojowych ONZ zarządzał siedemnastoma operacjami terenowymi (szesnastoma operacjami utrzymującymi pokój oraz jedną misją polityczną) i stanął przed perspektywą utworzenia przynajmniej czterech nowych lub rozszerzenia istniejących misji. Oczekiwano, że liczba umundurowanego personelu, zaangażowanego w misje pokojowe wzrośnie z 51 000 do około 78 000, i obejmie dodatkowo 25 000 żołnierzy, 2 500 policji cywilnej oraz 1 500 obserwatorów wojskowych. Do zarządzania tymi operacjami na miejscu może być potrzebnych około 42 starszych rangą urzędników - cywilnych, wojskowych oraz policyjnych - a ponadto 6 500 personelu cywilnego (oprócz około 9 700 już rozmieszczonych). Wymagane będą także zasoby materialne takie jak pojazdy, wyposażenie biurowe oraz sprzęt niezbędny do komunikacji. W rezultacie budżet misji utrzymujących pokój może nawet się podwoić: na dodatkowe misje być może będzie trzeba przeznaczyć około 2,38 miliardów dolarów ponad obecnie ustanowiony budżet na 2004 - 2005, który wynosi 2,68 miliarda dolarów.

Niezwykły jest zwłaszcza rozwój misji pokojowych w Afryce, co może być oznaką, że lata poważnych konfliktów na tym kontynencie dobiegają końca. Oprócz misji w Demokratycznej Republice Konga, Liberii i Sierra Leone, ONZ zarządzała także operacjami pokojowymi w Etiopii/Erytrei oraz Saharze Zachodniej, rozpoczęła nową misję na Wybrzeżu Kości Słoniowej i planowała ewentualne misje w Burundi i Sudanie. Także w Somalii pojawia się możliwość porozumień pokojowych, co może wymagać operacji pokojowych ONZ. Oprócz Afryki, planowano nową operację pokojową na Haiti.

Główne czynniki

O sukcesie jakiejkolwiek misji pokojowej ONZ, niezależnie od jej miejsca, zawsze decydują pewne czynniki. Społeczność międzynarodowa musi poprawnie ocenić problem zanim wyda opinię, że niezbędna jest tam misja. Na danym terenie musi już panować pokój, który należy utrzymać; ponadto wszystkie główne strony konfliktu muszą zgodzić się na zaprzestanie walk i zaakceptować rolę ONZ w rozstrzygnięciu dzielącego je sporu. Członkowie Rady Bezpieczeństwa muszą zgodzić się na jasny i możliwy do osiągnięcia mandat oraz określić pożądany wynik operacji. Dodatkowo, rozmieszczenie sił musi przebiegać w zaplanowanym tempie.

Społeczność międzynarodowa musi być przygotowana, aby cierpliwie wykonać zadanie do samego końca. Prawdziwy pokój wymaga czasu; zbudowanie funkcjonującego państwa oraz odbudowa zaufania także wymagają czasu. Międzynarodowi uczestnicy misji muszą wykonywać swoje zadania profesjonalnie, kompetentnie i w uczciwy sposób. Główne sprawy, w obliczu których obecnie znajdują się misje pokojowe ONZ to:

• Personel

Główną troską pozostaje pozyskanie oddziałów, które mogą brać udział w rozrastających się misjach pokojowych, a także zwiększony udział krajów rozwiniętych. Niemniej jednak, większym wyzwaniem jest sprostanie potrzebie rekrutacji tysięcy wykwalifikowanych policjantów i personelu cywilnego z  doświadczeniem w dziedzinach wymiaru sprawiedliwości, administracji cywilnej, rozwoju gospodarczego i innych specjalizacji. Misje pokojowe ONZ muszą też zadbać o inne umiejętności, takie jak taktyczne wsparcie powietrzne, szpitale polowe, i operacje kontrolujące ruch - zasoby te są zazwyczaj zapewniane przez państwa członkowskie.

W najlepszym przypadku personel ten powinien posiadać przynajmniej podstawową znajomość języka, kultury i sytuacji politycznej danego kraju. Musi też być gotowy na każde wezwanie. ONZ powiększyła ostatnio swoje cywilne siły policyjne o emerytowanych oficerów. Dodatkowo, położyła duży nacisk na szkolenia oraz tworzenie wykwalifikowanego personelu gotowego do szybkiego reagowania.

• Potrzeba przywrócenia podstawowych instytucji użyteczności publicznej i rządu

W przeszłości ofiarodawcy międzynarodowi niechętnie wypłacali wynagrodzenia służbie cywilnej lub dostarczali podstawowe wyposażenie biurowe dla lokalnych administracji. Obecnie jednak istnieje coraz większa zgodność co do potrzeby podtrzymywania, wspierania podstawowych usług świadczonych przez państwo w tym sądownictwa, administracji cywilnej i usług komunalnych, a także do jak najszybszego przywrócenia stanu normalności w społeczeństwach po właśnie zakończonym konflikcie.

• Prawo i porządek

ONZ uwzględnia rolę rządów prawa jako istotny czynnik podczas planowania swoich misji oraz czyni duże postępy w celu wsparcia działań prowadzonych przez policję i sądownictwo a także we wprowadzaniu zmian w obecnie trwających misjach.

W społeczeństwach, w których zakończył się konflikt, sądownictwo - (podstawy prawne, sądy, sędziowie, prokuratorzy i więzienia) - musi być w stanie wymierzać sprawiedliwość w niezawisły sposób od samego początku. Jeżeli lokalne siły policyjne utraciły wiarygodność wśród mieszkańców może być konieczne zatrudnienie tymczasowych sił międzynarodowych lub podjęcie przekrojowego programu szkoleniowego. W niektórych sytuacjach może być konieczne powołanie trybunału do spraw byłych zbrodni lub komisji prawdy i pojednania.

• Wybory i przywrócenie demokracji

Kilka misji pokojowych otrzymało mandaty na przeprowadzenie wyborów. Wybory nie mogą być przeprowadzone ad hoc i dlatego ONZ uznaje znaczenie stworzenia najpierw właściwych warunków, włączając dopuszczalny poziom bezpieczeństwa, podstawę prawną, przejrzysty system rejestracji wyborców a czasami nawet ordynacji za zgodą wszystkich zaangażowanych uczestników.

• Bezpieczeństwo

Zagrożenie ze strony otoczenia zakłóca proces pokojowy. Jego udane utrzymanie wymaga często obecności znacznej liczby oddziałów, zwłaszcza na początkowym etapie misji. Ich obecność może zapewnić stabilność i bezpieczeństwo do momentu gdy zostaną utworzone wiarygodne, lokalne siły policyjne.

Istotną kwestią stało się bezpieczeństwo personelu po bezprecedensowym ataku na Kwaterę Główną ONZ w Bagdadzie 19 sierpnia 2003 roku. Atak ten spowodował, że Sekretarz Generalny Kofi Annan zlecił kontrolę całego systemu bezpieczeństwa ONZ. Obecnie jest on usprawniany i wymaga dalszego wsparcia ze strony państw członkowskich.

• Wspólne działanie

Organizacja Narodów Zjednoczonych, poprzez Radę Bezpieczeństwa stworzyła forum dla wszystkich krajów świata w celu wspólnego decydowania o sposobach reagowania na zagrożenia pokoju i bezpieczeństwa. Kontrowersyjny wstęp dyplomatyczny do wojny w Iraku natchnął Sekretarza Generalnego do stworzenia Panelu ds. Zagrożeń, Wyzwań i Zmian na wysokim szczeblu, którego zadaniem jest badanie najważniejszych zagrożeń i wyzwań napotykanych przez dzisiejszy świat w dziedzinie pokoju i bezpieczeństwa, a także wydawanie zaleceń na temat skutecznej reakcji poprzez wspólne działania. Raport panelu spodziewany jest pod koniec 2004 roku.

5. Kto decyduje o rozpoczęciu misji pokojowej ONZ i kto nią dowodzi?

Rada Bezpieczeństwa Narodów Zjednoczonych tworzy i określa zasady funkcjonowania misji pokojowych. Robi to poprzez udzielenie mandatów - opisu zadań misji. W celu stworzenia nowej misji, zmiany zadań lub wzmocnienia już istniejącej, dziewięciu z piętnastu członków Rady Bezpieczeństwa musi opowiedzieć się za tym projektem w głosowaniu. Jeżeli jednak jeden z członków stałych - Chiny, Francja, Federacja Rosyjska, Wielka Brytania lub Stany Zjednoczone - zagłosuje przeciwko propozycji wówczas ona upada.

Sekretarz Generalny ONZ kieruje operacjami pokojowymi, a także zdaje relację Radzie Bezpieczeństwa z ich przebiegu. Większości dużych misji przewodzi Specjalny Przedstawiciel Sekretarza Generalnego. Departament Operacji Pokojowych ONZ pomaga Sekretarzowi Generalnemu w formułowaniu polityki i procedur utrzymywania pokoju, zalecając utworzenie nowych misji i kierując trwającymi operacjami. Departament wspiera także niewielką ilość misji politycznych, takich jak misja ONZ w Afganistanie.

Wojskowi wyższej rangi, urzędnicy i obserwatorzy wojskowi biorący udział w misjach Narodów Zjednoczonych są zatrudniani bezpośrednio przez ONZ - zazwyczaj są oni czasowo oddelegowani ze swoich narodowych armii. Oddziały pokojowe, potocznie zwane "Błękitnymi Hełmami" biorą udział w misjach na warunkach, które są staranie wynegocjowane przez ich rządy i pozostają we władzy tychże rządów. Oddziały i ich dowódcy są wysyłani jako narodowe kontyngenty, które zdają relację z kwestii operacyjnych Dowódcy misji, a za jego sprawą - Specjalnemu Przedstawicielowi Sekretarza Generalnego.

Wysłanie lub wycofanie oddziałów pokojowych pozostaje we władzy rządu państwa, które bierze udział w misjach pokojowych, podobnie jak odpowiedzialność za kwestie płacowe, dyscyplinarne i personalne.

Cywilni policjanci są również wysyłani przez państwa członkowskie i służą na tych samych zasadach co obserwatorzy wojskowi czyli jako eksperci biorący udział w misjach finansowanych przez Narody Zjednoczone.

Rada Bezpieczeństwa może zatwierdzić operacje pokojowe prowadzone przez inne organy. Takie operacje nie są dowodzone przez ONZ. Przykładowo w 1999 roku po zakończeniu bombardowań przez NATO, Rada upoważniła tę organizację do utrzymania pokoju w Kosowie. W tym samym czasie Rada stworzyła tam Tymczasową Administrację Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNMIK) - misję pokojową i wyznaczyła jej zadanie administrowania tym terytorium, zapewnienia prawa i porządku oraz stworzenia demokratycznych instytucji samorządowych, włączając w to skuteczną policję cywilną. W tym samym roku Rada Bezpieczeństwa zezwoliła międzynarodowym siłom dowodzonym przez Australię na przywrócenie bezpieczeństwa w Timorze Wschodnim znanym teraz pod nazwą Timor-Leste.

W następnym roku siły te zostały zastąpione przez misję pokojową ONZ. W 2001 roku Rada Bezpieczeństwa dała mandat międzynarodowej koalicji na dalszą obecność wojsk w Afganistanie, stwarzając jednocześnie misje pokojową ONZ w celu wsparcia rządu tymczasowego.

6. Ile to kosztuje?

Misje pokojowe ONZ są bardzo opłacalne. ONZ wydaje rocznie mniej na utrzymywanie pokoju na całym świecie niż miasto Nowy Jork na budżety departamentów policji i straży pożarnej. Co więcej, misje pokojowe ONZ są znacznie tańsze niż ich alternatywa czyli wojna. Misje pokojowe ONZ kosztowały około 2,6 miliardów dolarów w 2002 roku. W tym samym roku rządy na całym świecie wydały ponad 794 miliardy dolarów na zbrojenia - a suma ta stanowi 2,5% światowego produktu krajowego brutto i nie wykazuje tendencji spadkowych.

W 1993 roku roczny koszt utrzymania misji pokojowych ONZ wzrósł do rekordowej sumy około 3,6 miliarda dolarów z powodu dużych kosztów operacji w Somalii i byłej Jugosławii. Do roku 1998 koszty spadły poniżej 1 miliarda dolarów. Wraz z ponownym pojawieniem się operacji na większą skalę koszty misji pokojowych ONZ wzrosły do 3 miliardów dolarów w 2001 roku.

Wszystkie państwa członkowskie są prawnie zobowiązane do wnoszenia finansowego wkładu w koszty misji utrzymujących pokój na ustalonych przez siebie zasadach. Pomimo tego prawnego zobowiązania, zgodnie z informacją z maja 2004 r., państwa członkowskie zalegają ok. 1,19 miliardów dolarów za obecne i byłe operacje pokojowe.

7. Jak są wynagradzani uczestnicy misji pokojowych?

Żołnierze biorący udział w misjach pokojowych wynagradzani są przez rząd swego kraju zgodnie ze swoją rangą i skalą płac. Krajom ochotniczo wysyłającym umundurowany personel dla misji pokojowych Narody Zjednoczone zwracają koszty zgodnie z jednolitą stawką wynoszącą niewiele ponad 1000 USD miesięcznie za jednego żołnierza. ONZ zwraca także krajom koszty wyposażenia misji. Zwroty kosztów ulegają czasami opóźnieniom z powodu braku pieniędzy, co wynika z zalegania ze składkami przez państwa członkowskie. Ogromna większość oddziałów biorących udział w operacjach pokojowych pochodzi z krajów rozwijających się, dlatego też obciążenia spadają na państwa członkowskie, które dysponują najmniejszymi środkami finansowymi. Policja oraz pozostały personel cywilny opłacani są z budżetu misji pokojowych, ustalonego dla danej misji.

8. Kto dostarcza personel?

Zgodnie z założeniami Karty Narodów Zjednoczonych, aby uczestniczyć w utrzymywaniu pokoju i bezpieczeństwa na całym świecie wszystkie państwa członkowskie ONZ muszą udostępniać Radzie Bezpieczeństwa niezbędne siły zbrojne i obiekty. Od roku 1948 prawie 130 krajów wydzieliło personel wojskowy i policję cywilną do operacji pokojowych. Szczegółowe dane o liczbie tego personelu od roku 1948 nie są dostępne, szacuje się, że pod flagą ONZ przez ostatnich 56 lat służyło około miliona żołnierzy, policjantów oraz osób cywilnych. W czerwcu 2004 roku ponad 51 tysięcy umundurowanego personelu z 97 krajów pełniło tę służbę, co jest najwyższą liczbą od roku 1995.

Pomimo dużej liczby krajów uczestniczących w misjach, wciąż najbardziej obciążone są kraje rozwijające się. Zgodnie ze stanem na czerwiec 2004 dziesiątka krajów wysyłających największą liczbę personelu na misje pokojowe ONZ to: Bangladesz, Pakistan, Nigeria, Ghana, Indie, Etiopia, RPA, Urugwaj, Jordania i Kenia. Około 10% oddziałów i policji cywilnej biorących udział w misjach pokojowych ONZ pochodzi z Unii Europejskiej, natomiast 1% ze Stanów Zjednoczonych. (patrz: tabela na stronie 14)

Przewodniczący Departamentu Operacji Pokojowych ONZ, Podsekretarz Generalny Jean-Marie Guéhenno przypomniał państwom członkowskim, że "zapewnienie dobrze wyposażonego, dobrze wyszkolonego i zdyscyplinowanego personelu wojskowego i policyjnego dla misji pokojowych ONZ jest zbiorową odpowiedzialnością państw członkowskich. Kraje nierozwinięte nie powinny i nie mogą nieść tego ciężaru samotnie".

Według stanu na maj 2004 roku, oprócz personelu wojskowego i policyjnego w misjach pokojowych ONZ wzięło udział ponad 3400 osób cywilnych z różnych państw świata, 1200 ochotników ONZ i prawie 6500 lokalnego personelu cywilnego.

9. Czy uczestnicy misji pokojowych ONZ mogą używać siły?

Tradycyjna idea misji pokojowych ONZ zakładała, że jej oddziały nie powinny być uzbrojone, mogą posiadać tylko lekką broń i używać siły jedynie w obronie własnej. Wydarzenia ostatnich lat doprowadziły do dyskusji na temat tego, jak sprawić, aby oddziały misji ONZ były bardziej skuteczne podczas niebezpiecznych i skomplikowanych operacji przy jednoczesnym zachowaniu swojej bezstronności.

Oddziały te ze względu na ograniczone zasoby oraz rozmiary nie były w stanie zapobiec rosnącej liczbie uzbrojonych formacji w okresie następującym po wojnach domowych. W niektórych przypadkach oddziały misji pokojowych ONZ były atakowane i ponosiły straty w ludziach. W związku z tym Rada Bezpieczeństwa na podstawie Rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych² upoważniła uczestników misji do posiadania broni. Zasady użycia siły zostały bardziej sprecyzowane, pozwalając uczestnikom misji pokojowych na "użycie wszystkich koniecznych środków" w sytuacji zagrożenia życia ludności cywilnej oraz konieczność zapobiegania przemocy wobec pracowników i personelu ONZ. W chwili obecnej misje ONZ w Demokratycznej Republice Kongo, Liberii, Sierra Leone, Kosowie, Timor-Leste, Haiti i na Wybrzeżu Kości Słoniowej działają na podstawie mandatów opracowanych na podstawie Rozdziału VII Karty Narodów Zjednoczonych.

Sekretarz Generalny potwierdził prawo "Błękitnych Hełmów" do obrony własnej i tych których mają za zadanie bronić. Nowa ,,doktryna" nie powinna być interpretowana jako sposób zamiany ONZ w maszynę wojenną, a użycie siły powinno być zawsze uważane za środek ostateczny.

10. Jak ONZ współpracuje z innymi organizacjami pokojowymi zapewniającymi bezpieczeństwo?

Od lat 90-tych misje pokojowe ONZ coraz bardziej angażują się we współpracę z organizacjami regionalnymi. Partnerstwa te nabiorą znaczenia w roku 2004, gdyż ONZ podejmuje się nowych operacji, które powiększą jej obecne zadania.

Pierwsza wspólna operacja misji pokojowych ONZ z regionalnymi siłami pokojowymi miała miejsce w Liberii w 1993 roku. Siły te były zorganizowane przez Wspólnotę Gospodarczą Państw Afryki Zachodniej (ECOWAS). W roku 1994 operacje ONZ w Gruzji odbyły się wspólnie z siłami pokojowymi Wspólnoty Niepodległych Państw (WNP). W drugiej połowie lat 90-tych, operacje takie jak UMBIH w Bośni i Hercegowinie oraz UNMIK w Kosowie działały wspólnie z NATO, Unią Europejską, oraz Organizacją Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE). W Afganistanie dowodzone przez NATO Międzynarodowe Siły Pomocnicze blisko współpracują z polityczną misją ONZ.

Niedawno operacje pokojowe ONZ zostały uzupełnione o oddziały, które miały na celu pomoc w krytycznych sytuacjach oraz uzupełnianie luki w rozmieszczaniu, zasilaniu oddziałów i rozwinięcia możliwości szybkiego reagowania. W lipcu 2003 roku w Demokratycznej Republice Konga powstała misja o nazwie ,,Operacja Artemida", dowodzona przez Francję pod patronatem Unii Europejskiej. Podczas działań w Demokratycznej Republice Konga opanowała sytuację w Bunii, w prowincji Ituri, gdzie ludność cywilna nękana była przez walczące ze sobą ugrupowania. Upoważniona przez Radę Bezpieczeństwa na 90 dni, misja zatamowała przemoc, usunęła broń z ulic i ocaliła tysiące cywilów. Przygotowała także miejsce dla Brygady Ituri, zorganizowanej przez MONUC, oddziałów ONZ w Kongo, przed wycofaniem się sił Unii Europejskiej. W październiku 2003 roku w Liberii, a ostatnio na Wybrzeżu Kości Słoniowej siły ECOWAS przygotowały pole do działania oddziałom Narodów Zjednoczonych. Dodatkowo, tworzone są regionalne brygady w Afryce jako część Afrykańskiej Siły Rezerwowej - inicjatywy Unii Afrykańskiej, powitanej i wspieranej przez Narody Zjednoczone.

Wzajemne porozumienia z regionalnymi i innymi organizacjami zapewniającymi bezpieczeństwo zwiększyło wysiłki społeczności międzynarodowej w celu zakończenia konfliktów w niektórych regionach świata oraz pomogło w odzyskaniu wiary społeczności międzynarodowej w skuteczność misji ONZ. Wykazały także potrzebę pełnego zaangażowania w proces budowania pokoju w miejscach dotkniętych konfliktami.

11. Co robi się w kwestii HIV/AIDS podczas misji pokojowych ONZ?

Narody Zjednoczone prowadzą swoją bieżącą politykę w sprawie HIV/AIDS w oparciu o poszanowanie międzynarodowych praw człowieka wykluczających dyskryminację. Zapobieganie przenoszeniu się wirusa HIV pomiędzy uczestnikami misji pokojowych a mieszkańcami danego obszaru jest priorytetem ONZ, która stanowczo zaleca dobrowolne, objęte tajemnicą badania i doradztwo dla uczestników zarówno przed wyjazdem jak i po dotarciu na miejsce. Rozwinięty został program szkoleniowy dla krajów wysyłających swe oddziały. Jego celem jest upewnienie się, że wszyscy umundurowani uczestnicy misji pokojowych otrzymają pełną informację na temat HIV/AIDS zanim wyjadą na miejsce docelowe. W wielu misjach pokojowych biorą udział doradcy ds. HIV/AIDS, a także tworzone są operacyjne jednostki szkoleniowe.

Uczestnicy misji pokojowych wyposażeni są w ulotki informacyjne Wspólnego Programu Organizacji Narodów Zjednoczonych do spraw HIV/AIDS (UNAIDS), które zawierają podstawowe informacje na temat zakażenia i charakteru choroby. Dodatkowo, zapewnia się bezpieczeństwo krwi i produktów krwiopochodnych, używanych podczas transfuzji w klinikach operacyjnych poprzez użycie monitorowanych zapasów Światowej Organizacji Zdrowia (WHO).

12. Co robi się w kwestii handlu żywym towarem na obszarach misji pokojowych?

W wielu przypadkach handel żywym towarem kontrolowany jest przez zorganizowane grupy przestępcze, które wykorzystują słabość miejsc dotkniętych konfliktami dla zdobycia dochodu. ONZ pracuje nad tym, aby uczestnicy misji pokojowych nie stawali się źródłem popytu dla handlarzy. W nowych i obecnych misjach pokojowych opracowywane są programy informacyjne dla wojskowego i cywilnego personelu, przygotowywane są także konkretne materiały szkoleniowe. Do innych narzędzi zaliczyć można doradztwo w jaki sposób można wykryć i zidentyfikować taką działalność, a także ustawodawstwo dla narodowych planów działania. Jakiekolwiek zaangażowanie się personelu misji pokojowych w handel ludźmi lub jakakolwiek inna forma przemocy lub wykorzystywania seksualnego stanowi poważne wykroczenie i ma skutki dyscyplinarne.

Problemy te są analizowane w Kwaterze Głównej ONZ wspólnie z państwami członkowskimi by wzmocnić mechanizmy wykrywania i śledzenia naruszeń przepisów, a także nad prowadzeniem postępowań dyscyplinarnych i ich kontynuacji podczas misji.

13. Co robi ONZ, aby zwiększyć udział kobiet w misjach pokojowych?

Rada Bezpieczeństwa w rezolucji 1325 z 31 października 2000 roku wyraziła stanowczą wolę w zwiększaniu udziału kobiet w operacjach pokojowych. Przy dużych, wielowymiarowych misjach pokojowych umieszczono biura zajmujące się udziałem kobiet w misjach pokojowych, natomiast przy małych misjach stworzono centra zajmujące się sprawami kobiet. Dodatkowo, wiele misji podjęło kroki w celu propagowania równouprawnienia w lokalnych siłach policyjnych oraz pracy z niedawno zrestrukturyzowanymi siłami policyjnymi na tematy związane z przemocą domową i handlem żywym towarem.

Potrzeba zwiększenia udziału kobiet w poszczególnych aspektach misji pokojowych na wszystkich szczeblach decyzyjnych pozostaje priorytetowa. Pierwsza kobieta została mianowana na stanowisko Specjalnego Przedstawiciela Sekretarza Generalnego w roku 1992 podczas misji pokojowej ONZ w Angoli. Obecnie, po latach, wciąż jest tylko jedna kobieta - Specjalny Przedstawiciel, Misji Obserwacyjnej Organizacji Narodów Zjednoczonych w Gruzji (UNOMIG). Sekretarz Generalny wezwał państwa Członkowskie do zwiększenia rekrutacji kobiet na stanowiska obserwatorów wojskowych, policji cywilnej oraz do udziału w misjach pokojowych.

14. Dlaczego kraje powinny wysyłać oddziały do misji pokojowych ONZ?

Wszystkie państwa członkowskie na mocy Karty Narodów Zjednoczonych zgodziły się zapewniać siły zbrojne w celu utrzymania międzynarodowego pokoju i bezpieczeństwa: utrzymanie pokoju jest międzynarodową odpowiedzialnością zbiorową. Misje pokojowe ONZ są jednym z konkretnych i unikalnych narzędzi dostępnych dla społeczności międzynarodowej w celu rozwiązywania konfliktów i zapobiegania wojnom domowym w regionach nieustabilizowanych, kiedy warunki dla sukcesu istnieją. Misje pokojowe są także opłacalne w porównaniu z kosztami konfliktu, jego ofiarami w ludziach i zniszczeniem gospodarczym.

Jako inwestycja, misje pokojowe ONZ, w przeciwieństwie do tych, które są prowadzone przez tymczasowe koalicje mają wyraźną przewagę dzięki wbudowanym mechanizmom globalnego podziału kosztów finansowych, materialnych i kadrowych. Ponadto, znacznie skrócono czas rekrutacji personelu do udziału w nowych misjach poprzez rozwinięcie zdolności ONZ do szybkiego reagowania.

15. Jakie są obecne najbardziej udane pokojowe operacje ONZ?

Podczas gdy porażki operacji pokojowych ONZ są dobrze nagłaśniane w mediach, udane misje nie przyciągają podobnego zainteresowania. Podobnie, brak konfliktu nie znajduje się w na pierwszych stronach gazet. Obecne przykłady udanych misji to:

• Bośnia i Hercegowina

Kiedy misja Organizacji Narodów Zjednoczonych w Bośni i Hercegowinie (UNMIBH) zakończyła operacje w grudniu 2002 roku sfinalizowano najbardziej obszerną reformę policji jaka kiedykolwiek została przedsięwzięta przez ONZ. UNMBIH wyszkoliła 17000 silnej krajowej policji. Oprócz utrzymania wewnętrznego bezpieczeństwa siłom tym udało się ograniczenie przemytu, handlu narkotykami i handlu żywym towarem.

• Timor-Leste

ONZ została wezwana do Timoru Wschodniego (obecnie Timor-Leste) pod koniec roku 1999, aby pomóc Timorczykom w odbudowie państwa na skutek przemocy i zniszczenia, do których doszło po integracji z Indonezją. Tymczasowa Administracja Organizacji Narodów Zjednoczonych w Timorze Wschodnim (UNTAET) działała pod wielowymiarowym mandatem w celu zapewnienia bezpieczeństwa oraz utrzymania prawa i porządku, jednocześnie współpracując z Timorczykami w celu zbudowania podstaw demokratycznego rządu. ONZ wprowadziła skuteczną administrację, która umożliwiła powrót uchodźcom, pomogła w rozwinięciu służby cywilnej i socjalnej, zapewniła pomoc humanitarną, wspierała budowanie samorządu i pomogła wprowadzić w życie warunki niezbędne do ciągłego rozwoju.

ONZ stale obecna jest ze swoja misją pokojową w niezależnym Timorze-Leste (Misja Wsparcia Organizacji Narodów Zjednoczonych w Timorze Wschodnim - UNMISET) w celu stworzenia struktur administracyjnych, rozwinięcia policji i utrzymania bezpieczeństwa.

• Sierra Leone

Wysiłki społeczności międzynarodowej w celu zakończenia trwającej 11 lat wojny domowej i wprowadzenia pokoju umożliwiły Sierra Leone wejście w okres demokracji i lepszego rządzenia z pomocą Misji Narodów Zjednoczonych w Sierra Leone (UNAMSIL). Od wyborów w maju 2002 roku Sierra Leona cieszy się znacznie większym bezpieczeństwem i wciąż pracuje nad umocnieniem pokoju. Do głównych kroków milowych zalicza się zakończenie rozbrojenia i demobilizacji około 75 000 kombatantów, w tym prawie 7000 dzieci oraz zniszczenie ich broni. Uczestnicy misji UNAMSIL odbudowali drogi, odnowili i zbudowali szkoły, miejsca kultu religijnego i szpitale, rozpoczęli projekty rolnicze i programy społeczne. Oczekuje się, że UNAMSIL wycofa się z kraju do końca roku 2004 do czasu dokładnej oceny regionalnego i wewnętrznego bezpieczeństwa.

• Demokratyczna Republika Kongo

Osiągnięto także postęp w Misji Obserwacyjnej Organizacji Narodów Zjednoczonych w Demokratycznej Republice Konga (MONUC). Od małej misji obserwacyjnej w 2000 roku MONUC rozwinęła się do: po pierwsze, misji nie angażującej się i obserwacyjnej; po drugie, do misji wspomagającej i weryfikującej programy rozbrojeniowe, demobilizacyjne, repatriacyjne, reintegracyjne i przesiedleńcze; obecnie jest to złożona misja, której zadaniem jest wspomaganie procesu przejściowego do wyborów państwowych w 2005 roku. Poprzez utrzymywanie kontaktu ze wszystkimi partiami rządu tymczasowego MONUC pomógł stworzyć odpowiednie warunki do przyjęcia podstawowych aktów prawnych związanych z reformą wojska i policji, a także kompetencjami różnych ministerstw i instytucji tymczasowych.

W dużej części kraju panuje teraz pokój, podjęto też kroki w celu ponownego zjednoczenia: nowa flaga państwowa powiewa nad terytorium uprzednio kontrolowanym przez walczące strony; rzeka Kongo ponownie została otwarta dla ruchu statków; komercyjne linie lotnicze odnowiły połączenia pomiędzy Kinszasą a miastami niegdyś kontrolowanymi przez rebeliantów; rozwinęła się sieć telefonów stacjonarnych i komórkowych. Pozwoliło to MONUC dysponującemu żołnierzami, których łącznie jest 10 800 na rozmieszczenie kontyngentów w północno-wschodniej prowincji Ituri, gdzie niespokojnie jest od początku roku 2004.

• Liberia

Misja Narodów Zjednoczonych w Liberii (UNMIL) rozpoczęła działalność w rekordowym czasie, tak, aby pomóc we wprowadzeniu powszechnego traktatu pokojowego. Nawet zanim osiągnięta została liczba 15,000 umundurowanego personelu UNMIL bezpieczeństwo w tym państwie znacznie się zwiększyło. Przemoc i pogwałcenia zawieszenia broni zmniejszyły się, a uczestnicy misji pokojowej ONZ umożliwili zapewnienie pomocy humanitarnej oraz demobilizacji, rozbrojenia i reintegracji byłych uczestników konfliktu. Trwające rozmieszczanie oddziałów policji cywilnej i personelu zajmującego się sprawami wewnętrznymi w roku 2004 będzie działać tak, aby wspomóc przywrócenie administracji cywilnej i rządowej.

16. Dlaczego konieczne są misje pokojowe ONZ?

Tam, gdzie słabe struktury polityczne nie zdołały zapewnić właściwego przekazania władzy tam, gdzie niezadowolone i bezbronne społeczeństwa są manipulowane i tam, gdzie współzawodnictwo o niewielkie zasoby wzbudza strach i zawód pośród ludzi pogrążonych w ubóstwie, tam będą wciąż wybuchały konflikty. Elementy te stanowią zapalnik konfliktów wewnątrz lub pomiędzy krajami, a niezliczona ilość broni łatwo dostępnej na całym świecie, zapewnia środki. Wynikiem tego jest ludzkie cierpienie, często na skalę masową, zagrożenie pokoju i bezpieczeństwa międzynarodowego, a także zniszczenie życia gospodarczego i społecznego całych społeczeństw.

Wiele obecnych konfliktów może wydawać się odległych tym, którzy nie stoją bezpośrednio na linii ognia. Niemniej jednak, kraje świata muszą rozważyć konsekwencje, jakie niesie za sobą podjęcie działań a konsekwencje postawy biernej. Niepowodzenia społeczności międzynarodowej próby kontrolowania konfliktów i rozwiązywania ich pokojowo mogą doprowadzić do większych konfliktów, angażujących więcej uczestników. Ostatnio historia pokazała jak szybko wojna domowa pomiędzy stronami w jednym kraju może destabilizować kraje sąsiadujące i rozprzestrzenić się na całe regiony. Niewiele współczesnych konfliktów może być uważanych za prawdziwie "lokalne". Często powodują one mnóstwo problemów - takich jak nielegalny handel bronią, terroryzm, handel narkotykami, przepływ uchodźców i zniszczenie środowiska naturalnego. Następstwa odczuwane są daleko poza bezpośrednim obszarem konfliktu. W celu rozwiązania problemów światowych niezbędna jest współpraca międzynarodowa. Misje pokojowe ONZ, budowane na podstawie pięćdziesięcioletnich doświadczeń na polu bitwy są narzędziem niezbędnym. Ich zasadność i uniwersalizm są niezwykłe, a wywodzą się od ich charakteru jako działań podejmowanych w imieniu światowej organizacji zrzeszającej 191 państw członkowskich. Operacje ONZ mogą otworzyć drzwi, które inaczej pozostałyby zamknięte dla wysiłków tworzenia i budowania świata bez wojen tak, aby zabezpieczyć trwały pokój.

17. 35 krajów mających największy udział w operacjach pokojowych ONZ
(stan na 31 marca, 2004 r.)

18. Trwające operacje pokojowe Narodów Zjednoczonych

Afryka

Ameryka Południowa

Azja i region Pacyfiku

Europa

Bliski Wschód